داۋىرمەن تەڭ 25 جىل
15 قاراشا – ۇلتتىق ۆاليۋتا كۇنى جانە ەلىمىزدەگى قارجىگەرلەر قاۋىمىنىڭ كاسىبي مەرەكەسى ەكەنى بەلگىلى. بيىل وسى اتاۋلى مەرەكەلەر ەگەمەندىكتىڭ شيرەك عاسىرلىق تويىنىڭ اياسىندا اتاپ ءوتىلدى. بۇعان دەيىن حابارلاعانىمىزداي, ەلورداداعى «قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە 25 جىل: ۇلتتىق ۆاليۋتا» دەگەن تاقىرىپپەن وتكەن كونفەرەنتسياعا مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا, ۇلتتىق بانك توراعاسى دانيار اقىشەۆ, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, تانىمال ەكونوميست عالىمدار, قارجىگەرلەر قاتىسقان بولاتىن. جيىن باسىندا ءسوز العان مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ ەل تاعدىرىندا الاتىن ماڭىزدى ورنى تۋرالى بايانداپ, ونىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ باستى سيمۆولدارىنىڭ ءبىرى ەكەنىنە توقتالدى. – مەملەكەتتىك تۋىمىز, ءانۇرانىمىز, ەلتاڭبامىزبەن قاتار, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى – مەملەكەتتىڭ ءتول ۆاليۋتاسىنىڭ بولۋى. 1993 جىلى 15 قاراشادا قازاقستاننىڭ ءوز ۆاليۋتاسى تەڭگە اينالىمعا ەنگىزىلىپ, ۇلكەن تاريحي قادام جاسالدى. ول ەكونوميكا توقىراپ, وندىرىستەر جابىلعان, ءتىپتى قاراپايىم ادامداردىڭ جالاقىسىنا دەيىن سىرتقى فاكتورلارعا تاۋەلدى بولعان اسا كۇردەلى كەزەڭ ەدى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىز ۋاقىت سىنىنان سۇرىنبەي ءوتتى. ال ءتول تەڭگەمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ ايشىقتى سيمۆولدارىنىڭ بىرىنە اينالدى. حالىقتىڭ كوڭىلىنە سەنىم ۇيالاتىپ, بولاشاققا نىق قادام باسۋىنا جول اشتى. الەمدىك داعدارىسقا لايىقتى توتەپ بەرىپ, مىزعىماس قۋاتىن ءدالەلدەدى, – دەدى مەملەكەتتىك حاتشى. گۇلشارا ابدىقالىقوۆا بيىلعى جىلى ۇلتتىق ۆاليۋتا كۇنى ەل ءتاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى اياسىندا اتالىپ ءوتىلىپ جاتقانىنا, وسى از عانا ۋاقىت ىشىندە تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كوشباسشىلىعىمەن ەلىمىز تۇتاس ءداۋىرمەن تەڭ جولدى باعىندىرعانىنا نازار اۋداردى. شيرەك عاسىر ىشىندە ەلىمىزدە جاھاندىق نارىقتىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالعان زاماناۋي ەكونوميكا قالىپتاستى. قازاقستان الەمدىك قاۋىمداستىقتاعى ماڭىزدى ارىپتەسكە اينالىپ, سونىڭ ارقاسىندا ەلىمىزگە اسا زور كولەمدە شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار تارتىلدى. مەملەكەتتىك ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى, ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ, عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتتىڭ ارتۋى جاھاندىق تۇراقسىزدىق كەزەڭىندە مىزعىمايتىن بەرىك قور قالىپتاستىرۋعا جول اشتى. گۇلشارا ءابدىقالىقوۆا اتاپ كورسەتكەندەي, بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىز الەمنىڭ 30 وزىق ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا سەنىمدى قادام باسىپ, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىپ كەلەدى. «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ اياسىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋقىمدى ينستيتۋتتىق رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلۋدا, ال مەملەكەت باسشىسىنىڭ جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋ تۋرالى يدەياسى الەۋمەتتىك دامۋدىڭ نەگىزىنە اينالدى. مەملەكەتتىك حاتشى شيرەك عاسىر ىشىندە ەلىمىزدە قولعا الىنعان رەفورمالار مەملەكەت پەن قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالالارىن قامتىعانىن تىلگە تيەك ەتتى. – وسى ۋاقىت ىشىندە ەل حالقىنىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىس ستاندارتى ايتارلىقتاي ءوستى. دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ سالالارىندا اۋقىمدى رەفورمالار جۇزەگە اسىرىلدى. قازاقستان حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ بەدەلدى قاتىسۋشىسىنا اينالدى. ەلىمىزدىڭ باستامالارى الەمدىك قاۋىمداستىق تاراپىنان كەڭىنەن قولداۋ تاۋىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بەيبىتشىلىك. XI عاسىر» مانيفەسى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ جاھاندىق يادرولىق قارۋسىزدانۋ مەن سوعىسقا قارسى قوزعالىستاعى كوشباسشىلىق تۇلعاسىن ايقىندايدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا قازاقستاننىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە قابىلدانۋى ەلىمىزدىڭ جوعارى بەدەلىنىڭ جانە ەلىمىزگە كورسەتىلىپ وتىرعان زور سەنىمنىڭ بەلگىسى بولىپ تابىلادى, – دەپ اتاپ ءوتتى ول. گۇلشارا ابدىقالىقوۆا ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ جالپىۇلتتىق بىرلىك پەن كەلىسىم ۇلگىسى قازاقستاننىڭ جارقىن جەتىستىكتەرىنىڭ شەشۋشى فاكتورى بولعانىن, وعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دا ايرىقشا ىقپال ەتكەنىن جەتكىزدى. مەملەكەتتىك حاتشى ايتىپ وتكەندەي, بۇگىندە ۇلتتىق ۆاليۋتا ەكونوميكامىزدىڭ تىرەگىنە, بەرەكەلى دە مەرەكەلى ءتىرشىلىگىمىزدىڭ كۇرەتامىرىنا اينالعان. ءسوز سوڭىندا بارشانى ۇلتتىق ۆاليۋتا كۇنىمەن جانە كەلە جاتقان ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىمەن قۇتتىقتاعان مەملەكەتتىك حاتشى الداعى ۋاقىتتا دا قازاقستاننىڭ تولاعاي تابىستارى تۇعىرلى بولاتىنىنا سەنىم ءبىلدىرىپ, ءسوزىن ءتۇيىندەدى.باعا جەتپەس جادىگەر
ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, وسى القالى جيىندا ۇلتتىق بانك توراعاسى دانيار اقىشەۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ بەينەسى بەدەرلەنگەن جاڭا بانكنوت پەن تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان ەستەلىك مونەتانى بارشانىڭ نازارىنا ۇسىندى. – ەلباسى ۇسىنعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ مىزعىماس نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى – ۇلتتىق بىرلىك, بەيبىتشىلىك ءجانە كەلىسىم. بۇگىن تانىستىرىلاتىن ەستەلىك مونەتاعا وسى يدەيا نەگىز بولدى. بارشامىزدىڭ وتانىمىز ءبىر, تاعدىرىمىز ءبىر. تاۋەلسىزدىك تاريحى – مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى. سول سەبەپتى, ۇلتتىق بانك تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان, ەلىمىزدىڭ دامۋىنا پرەزيدەنتتىڭ قوسقان ۇلەسىن بەينەلەيتىن مەرەيتويلىق بانكنوتتى نازارلارىڭىزعا ۇسىنادى, – دەدى ول. دانيار اقىشەۆ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قازاقستاننىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرى, باعىندىرعان بيىكتەرى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمىمەن اجىراماس بايلانىستا ەكەنىنە توقتالدى. تۇڭعىش پرەزيدەنتتىڭ ەلىمىزدىڭ تاريحىنداعى ءرولى مەن ماڭىزىن قاراپايىم ءومىر قۇندىلىقتارىمەن ولشەۋ مۇمكىن ەمەس. ول ءوز سوزىندە اتاپ وتكەندەي, ەلىمىزدىڭ تاريحي جەتىستىكتەرىنىڭ التىن پاراعى بولاشاعىمىز ءالى ايقىندالا قويماعان قيىن كەزەڭدە جازىلدى. سول ۋاقىتتا قابىلدانعان شەشىمدەر تاريحي اۋقىمى جاعىنان دا, ەل حالقىنىڭ تاعدىرىنا ىقپالى بويىنشا دا بۇرىن-سوڭدى بولماعان باعا جەتپەس قۇندىلىققا يە ەكەندىگىن ۋاقىت دالەلدەدى. – تەڭگە – ەلىمىزدىڭ قارجىلىق تاۋەلسىزدىگىنىڭ سيمۆولى. ءتول ۆاليۋتامىز دامۋدىڭ جاڭا دەڭگەيىنە جول اشىپ, جاڭا نارىقتىق ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمدارىن قالىپتاستىرۋدى قامتاماسىز ەتە الدى. ءتول ۆاليۋتامىز عانا تاۋەلسىز ەكونوميكالىق جانە قارجى-نەسيەلىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋىمىزعا, ناقتى ەكونوميكالىق ەگەمەندىككە قول جەتكىزۋىمىزگە ءمۇمكىندىك تۋعىزدى, – دەدى ەلىمىزدىڭ باس بانكيرى. د.اقىشەۆ ايتىپ وتكەندەي, تەڭگەنى جاساۋ, اينالىمعا ەنگىزۋ وتە كۇردەلى جاعدايدا جۇرگىزىلدى. مۇنداي اۋقىمدى ءىستى جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى تاجىريبە جوق, رەسۋرس ماردىمسىز, بىلىكتىلىك تومەن بولاتىن. ونداعان جىلدار بويى جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەكونوميكالىق قاتىناستار كۇيرەگەن كەزەڭ ەدى. ماڭىزدى شارالار كەشەنىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەت بولدى. ەسكى اقشانى ايىرباستاپ قانا قويماي, ءوندىرىس جاپپاي قۇلدىراعان, ينفلياتسيا بەلەڭ العان كەزەڭدە جاڭا ۆاليۋتانىڭ تۇراقتىلىعى مەن ايىرباستىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. بۇل جۇمىس وڭاي بولعان جوق, دەگەنمەن ەكونوميكالىق وسىممەن بىرگە تەڭگە دە نىعايا ءتۇستى. وسى جۇمىستاردىڭ بارلىعىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ءوزى قاداعالاپ, تىكەلەي اتسالىستى. – بانكنوتتارعا پورترەتتەردى سالۋ – جاڭالىق ەمەس. ەل ومىرىنە ەڭ ماڭىزدى ۇلەس قوسقان تۇلعالاردىڭ بەينەسىن ۇلتتىق ۆاليۋتاعا بەينەلەۋ – مەملەكەتتىلىك يدەياسىن كورسەتۋدىڭ بارىنشا جارقىن, قالىپتى جانە تۇسىنىكتى فورماسى. نەلسون ماندەلا, مۇستافا كەمال اتاتۇرىك, لي كۋان يۋ, ۋينستون چەرچيل جانە باسقا دا الەمدىك دەڭگەيدەگى كوشباسشىلاردىڭ بەينەسى ءوز ەلدەرىنىڭ زاماناۋي كۋپيۋرالارىندا بەينەلەنگەن, – دەدى ۇلتتىق بانك توراعاسى. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان ەستەلىك مونەتالار مەن بانكنوت وتە شەكتەۋلى تيراجبەن شىعارىلماق. ۇلتتىق بانك توراعاسى ولاردىڭ حالىق ءۇشىن باعا جەتپەس قۇندى دۇنيەگە اينالاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.تاريح پەن مادەني مۇرالار توعىسى
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆ اتاپ كورسەتكەندەي, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق قاۋىپسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلىپ, قارجىلىق ساياساتتىڭ ىرگەتاسى قالاندى. تەڭگە قازاقستان حالقىن ءوزارا ۇيىستىرۋ جۇمىستارىنا تىكەلەي ۇيىتقى بولدى. – ۇلتتىق ۆاليۋتا ديزاينىندا حالقىمىزدىڭ مادەني جانە تاريحي مۇرالارى, ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بارلىق كەزەڭدەرى, قوعامداعى الەۋمەتتىك جانە مادەني پروتسەستەردىڭ نەگىزى كورىنىس تاپتى. العاشقى سەريالى بانكنوتتاردىڭ ارقاسىندا بۇكىل الەم ابايدى, شوقاندى, ابىلاي حاندى, ءابىلحايىر حاندى, قۇرمانعازىنى جانە ءال-فارابيدى تانىدى. سونداي-اق, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى, وقجەتپەس تاۋى, ىلە الاتاۋى سىندى ەڭ كەرەمەت جەرلەرىمىزدى ءبىلدى. 2006 جىلعى بانكنوتتار ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحىنىڭ سيمۆولدارى – «بايتەرەكتى», تاۋەلسىزدىك مونۋمەنتىن, «اقوردا» رەزيدەنتسياسىن جانە باسقالارىن كورسەتتى. بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى ونجىلدىقتارىنىڭ سيمۆولى, جاس مەملەكەتتىڭ تابىستارىنىڭ ايقىن نىشانى, حالقىمىزدىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى جەتىستىكتەرگە دەگەن تالپىنىسىنىڭ بەينەسى, – دەدى ول. ەرالى توعجانوۆتىڭ پىكىرىنشە, ەگەمەندىكتىڭ تولاعاي تابىسى رەتىندە ءتول تەڭگەمىز ۇلكەن يدەولوگيالىق ءرول اتقاردى. تەڭگە قازاقتىڭ ۇلى تۇلعالارى مەن تاريحىن, تابيعاتى مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ تەگەۋرىندى تابىستارىن تانىستىردى. قازاقستان حالقىن قازاقتاردىڭ اينالاسىنا ۇيىستىرۋ جۇمىستارىنا ۇيىتقى بولدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەلەرى وسىنداي بانكنوتتى شىعارۋ تۋرالى ءبىر رەت ەمەس, بىرنەشە رەت ۇسىنىس جاساعان ەكەن. ال اسسامبلەيا دەگەنىمىز – بۇل بارلىق 17 ميلليون حالىق. دەمەك, حالىقتىڭ ويى مەن نيەتى ءىس جۇزىنە استى دەپ ساناۋعا نەگىز بار. بانكنوتتا ەلباسى بەينەسىنىڭ كورىنىس تابۋى – زاڭدى قۇبىلىس. سەبەبى, تاۋەلسىزدىكتىڭ دامۋى مەن قالىپتاسۋى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن تىكەلەي بايلانىستى. ۇلتتىق ۆاليۋتامىز تەڭگە – پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەرەن ەڭبەگى مەن كورەگەن ساياساتىنىڭ ناتيجەسى. وسىلايشا, ۇلتتىق ۆاليۋتا ەكونوميكالىق دەربەستىككە, مەملەكەت پەن حالىقتىڭ ۇيىسۋىنا نەگىز بولدى. – بۇگىن ءبىز تاريحي ساتكە كۋا بولىپ وتىرمىز. تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى ەتۋگە تاباندى ەڭبەك ەتكەن ۇلى دالانىڭ ۇلاعاتتى تۇلعاسى, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بەينەلەنگەن مەرەيتويلىق بانكنوت شىققالى جاتىر. بۇل – ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ تاريحىنداعى جاڭا كەزەڭ, ەل تاريحىنداعى ەستە قالار ءسات. جاڭا كۋپيۋرا ەلباسىمىزدىڭ تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن ايقىن كورسەتىپ وتىر, – دەدى ەرالى توعجانوۆ. اسسامبلەيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ايتىپ كەتكەندەي, استانانىڭ 10 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ قارساڭىندا ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدا حالقىمىزدىڭ تاريحى مەن ءبىرلىگىنىڭ تۇتاستىعىن كورسەتەتىن «قازاق ەلى» مونۋمەنتى تەڭگەنىڭ ديزاينىندا بەدەرلەنگەن بولاتىن. ال تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا وراي مەملەكەت باسشىسى بەينەلەنگەن مەرەيتويلىق بانكنوتتىڭ شىعارىلۋى تۇراقتى, مىقتى جانە بارشا الەمگە سىيلى مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋداعى ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگىنە دەگەن حالىقتىڭ ايرىقشا سىي-قۇرمەتىن, سۇيىسپەنشىلىگىن كورسەتەدى. ەرالى توعجانوۆ ءوز سوزىندە ۇلتتىق ۆاليۋتا كۇنىندە جاڭا بانكنوتتاردىڭ تانىستىرىلۋى قازاقستان حالقىنىڭ جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن توپتاسقاندىق نەگىزىندەگى ءوزارا ءبىرلىگىنىڭ, تاتۋلىعىنىڭ ارتۋىنا جاڭاشا سەرپىن بەرەتىندىگىنە سەنىم ءبىلدىردى. سونداي-اق, وسى وقيعا قازاقستاندىقتاردىڭ ءوز كوشباسشىسىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاسۋعا, وتانىمىزدىڭ ودان ءارى دامۋى مەن گۇلدەنۋىنە ۇلەس قوسۋعا دەگەن تالپىنىسىن ارتتىرۋعا ءتيىس دەپ سانايتىنىن جەتكىزدى.كۇردەلى كەزەڭدەگى كورەگەن شەشىم
تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىق تاريحى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ۇلتتىق ۆاليۋتا تۋرالى ايتپاي كەتە المايمىز. پارلامەنت سەناتى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى بەكتاس بەكنازاروۆ وسىلاي دەپ سانايدى. – بۇگىن – ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگىنىڭ تۋعان كۇنى – ۇلتتىق ۆاليۋتا كۇنى. ماعان دەيىن سويلەگەن ارىپتەستەرىم ونىڭ ەل ومىرىندەگى الاتىن ورنى, اتقارعان ءرولى تۋرالى جان-جاقتى توقتالىپ ءوتتى. ءيا, وتكەن جۇزجىلدىقتىڭ 1990 جىلدارىنىڭ باسىندا قازاقستان قايتا قۇرۋدى, تۇراقسىز قارجىلىق جۇيەنى باستان وتكەرىپ جاتقان ۋاقىت شىن مانىسىندە ەڭ قيىن كەزەڭ بولدى. قازىرگى جاس بۋىن ونىڭ ءبارىن كىتاپتان وقىپ بىلسە, بىزدەر ءوز كوزىمىزبەن كورىپ, باسىمىزدان كەشىردىك. 1993 جىلدىڭ قاراشا ايىندا ءتول تەڭگەمىزدىڭ اينالىمعا ەنگىزىلۋى ءبىزدىڭ جاس, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تاريحي جىلناماسىنداعى ەڭ ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولدى. ول كەزدە مەنىڭ جۇبايىم بانكتە جۇمىس اتقاراتىن. سول كۇندەرى, اقشا ايىرباستاۋعا ازىرلىك بويىنشا جۇمىستار ءجۇرىپ جاتقاندا ءبىز ونى تاۋلىكتەر بويى كورمەيتىنبىز. تۇنگە قاراي جۇمىستان كەلگەن جۇبايىم قاعازعا اينالعان ەسكى رۋبلدەردى ميللياردتاپ ساناعانىن ايتاتىن, – دەگەن بەكتاس بەكنازاروۆ العاش قولعا تيگەن تەڭگەنىڭ ءار بانكنوتىنا سونشالىقتى ۇقىپپەن قاراعانىن, ونى ۇستاعاندا ءتول ۆاليۋتامىز ءۇشىن كەۋدەسىن ماقتانىش كەرنەگەنىن جەتكىزدى. وداق قۇلاعاننان كەيىن كوپ ۇزاماي ءتول اقشامىزدى اينالىمعا ەنگىزۋ پرەزيدەنتىمىزدىڭ ستراتەگيالىق تۇرعىداعى كورەگەن شەشىمى دەپ سانايتىنىن ايتتى. – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن ەلىمىز 25 جىلدىڭ ىشىندە ماقساتى اسقاق, دامىعان مەملەكەتكە اينالدى. حالىقتىڭ بىرلىگى مەن كەلىسىمىنىڭ, تۇراقتىلىقتىڭ ارقاسىندا ءبىز ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك گۇلدەنۋگە قول جەتكىزدىك, – دەدى ب.بەكنازاروۆ. – بۇل وڭاي بولعان جوق. تاۋەلسىزدىك جاريالانعان كەزەڭ بارشا حالىق ءۇشىن سىناعى كوپ قيىن كەزەڭ بولدى. وسى كۇردەلى ۋاقىتتا ءبىز پرەزيدەنتكە سەنىم ارتتىق. ۆولتەردىڭ «ءبىر مەملەكەتتى قۇتقارۋ ءۇشىن ءبىر ۇلى ادام جەتكىلىكتى» دەگەن قاناتتى ءسوزى بار. قازاقستان ءۇشىن ءدال سونداي ادام ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولدى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ تەڭگەنى جاساۋداعى ەرەن ەڭبەگىن بارشا جۇرت جاقسى بىلەدى, – دەدى سەنات توراعاسىنىڭ ورىنباسارى. بەكتاس بەكنازاروۆ مەملەكەت باسشىسى بەينەسىنىڭ مەرەيتويلىق بانكنوتتا بەينەلەنۋى – ونىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ مويىندالۋى جانە حالىقتىڭ شەكسىز سىي-قۇرمەتىنىڭ بەلگىسى دەپ سانايتىنىن جەتكىزدى.تاريحي ساباقتاستىق
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك عاريفوللا ەسىم ۇلتتىق بانك جاڭادان تانىستىرعان كۋپيۋرانى سوناۋ 1993 جىلى جارىق كورگەن العاشقى بانكنوتپەن ساباقتاستىرىپ, وزىندىك پايىمىن ورتاعا سالدى. عالىمنىڭ پىكىرىنشە, ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدا ءال-فارابي بابامىزدان باستاپ, تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا دەيىنگى ارالىقتاعى ەلىمىزدىڭ تاريحى كورىنىس تاپتى دەۋگە نەگىز بار. – مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم شىعاردى. ءبىز ونى جىلى قابىلداپ, تەڭگەنى جاقسى كورىپ كەتتىك. ءبىر تەڭگەلىك بانكنوتقا ءال-فارابي بەينەلەنگەن ەدى. مىنە, سول وقيعاعا دا 20 جىلدان استام ۋاقىت ءوتىپتى. بۇگىن ءبىزدىڭ نازارىمىزعا نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەينەلەنگەن بانكنوت ۇسىنىلدى. دەمەك, تەڭگە ارقىلى ءال-فارابيدەن باستاپ, تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆقا دەيىنگى تاريح كورىنىس تاۋىپ وتىر. ءتول تەڭگەمىزدىڭ تورگە وزعان كۇنى قۇتتى بولسىن! تەڭگەمىز تۇعىرلى بولسىن! – دەدى عالىم. ع.ەسىم ايتىپ وتكەندەي, تەڭگە قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, قارجىلىق جانە نەسيەلىك جۇيەسى جەتىلۋىنە ولشەۋسىز زور ىقپالىن تيگىزىپ كەلەدى. – اقشاعا قۇلدىق قاتىناسپەن قاراۋ سىبايلاس جەمقورلىققا اپارىپ سوقتىراتىنىن ءبىز جاقسى بىلەمىز. سول سەبەپتى, ءوز يگىلىگىمىزدى ادال ەڭبەگىمىز ارقىلى قالىپتاستىرىپ, جاس مەملەكەتىمىزدىڭ وركەندەۋىنە ۇلەسىمىزدى قوسىپ كەلە جاتىرمىز. ءبىز ەڭبەكاقىمىزدى تەڭگەمەن الامىز. ەگەر تەڭگە تۇراقتى بولسا, مىعىم بولسا, ءبىزدىڭ ءومىرىمىز دە مىعىم ءارى تۇراقتى, – دەپ ءسوز قورىتتى ول. تانىستىرۋ سالتاناتىندا ايتىلعانداي, ون مىڭدىق كۋپيۋرادا ساقتار داۋىرىنەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى تاريح شوعىرلانعان. قازاقستاننىڭ كارتاسى ەلىمىزدىڭ كوپ ۇلتتى حالقىنىڭ ورتاق شاڭىراعى رەتىندە كورسەتىلگەن. «قازاق ەلى» مونۋمەنتىندەگى سامۇرىق قۇس وتكەن كۇن مەن بۇگىننىڭ ساباقتاستىعىن بەينەلەيدى. مەرەيتويلىق كۋپيۋرا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنا سىڭىرگەن ەرەن ەڭبەگىنىڭ كورىنىسىن بەينەلەۋگە باعىتتالعان. 5 مىڭدىق نومينالدى مونەتاعا توقتالار بولساق, ول 925 سىنامدى كۇمىستەن جاسالىپتى. بەتكى جاعىندا «قازاق ەلى» مونۋمەنتى, ۇلتتىق كيىمدەگى ءار ۇلت وكىلدەرى بەينەلەنگەن. كۇن شاپاعىنىڭ كورىنىسىمەن كومكەرىلگەن مونەتانىڭ سالماعى 777,5 گرامعا تەڭ. بۇل بانكنوت پەن مونەتا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى كۇنى – 1 جەلتوقساندا شەكتەۋلى تيراجبەن اينالىمعا شىعادى. ارنۇر اسقار, «ەگەمەن قازاقستان» *** زاعيپا باليەۆا, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى: – تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى – ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن وتە ۇلكەن مەرەكە. الەمدە ءوزىنىڭ ەلى, ءوزىنىڭ جەرى, تۋى, ءانۇرانى, ۆاليۋتاسى جوق حالىقتار از ەمەس. مىنە, بىزگە جاڭا بانكنوت تانىستىرىلىپ وتىر, بۇل وتە ەلەۋلى وقيعا, ويتكەنى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەڭبەگىن, تاريحتاعى ءبىزدىڭ ەلباسىنىڭ ءرولىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ وتە قيىن. بۇل حالىقتىڭ ءوز كوشباسشىسىنا دەگەن قۇرمەتى. ول لايىقتى قۇرمەت. بۇگىن ءبىز جۇرتتىڭ بارىمەن دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتقان, 130-دان استام ۇلتتار مەن ۇلىستار ءوزارا كەلىسىمدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان, بارلىق كونفەسسيالار مەن تىلدەر قۇرمەتتەلەتىن, 5,5 ميلليوننان استام بالا باقىتتى جاعدايدا ءوسىپ كەلە جاتقان جانە ولاردىڭ سانى جىل ساناپ ۇلعايىپ وتىرعان تاۋەلسىز وركەندەگەن قازاقستاندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ەكونوميكالىق جەتىستىكتەر ەشقانداي تالاس تۋدىرمايدى, يننوۆاتسيالىق رەۆوليۋتسيا ءجۇرىپ جاتىر. مەملەكەت قارىشتى قاداممەن العا باسۋدا. مىنە, وسىنىڭ بارىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتقارعان قىزمەتى وراسان زور. نۇرتاي سابيليانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى: – 1 جەلتوقسان كۇنى قولدانىسقا ەنگىزىلەتىن جاڭا بانكنوتتى مەن جاقسىلىق دەپ قابىلدايمىن. ويتكەنى, جاڭا بانكنوت ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تاريحىن, تاعدىرىن, قانداي تابىستارعا جەتكەنىن كورسەتەدى. سونىمەن قاتار, جاڭا بانكنوتتا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بەينەسى كورىنىس تاۋىپ وتىر. ياعني, ءبىز ەل ءۇشىن, ەلىمىزدىڭ دامۋى ءۇشىن, جارقىن بولاشاعى ءۇشىن ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن ادامعا حالقىنىڭ تاراپىنان لايىقتى باعا بەرىپ وتىرمىز. بۇل – تۇڭعىش پرەزيدەنتكە حالىق تاراپىنان كورسەتىلگەن سىي-قۇرمەت, شىنايى سۇيىسپەنشىلىك دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. وسى كۇن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحىنداعى ۇلكەن وقيعالاردىڭ بىرىنە اينالادى. ەگور كاپپەل, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى دەپۋتاتتىق كورپۋسى القاسىنىڭ توراعاسى: – ۇلتتىق بانك تۇساۋىن كەسكەن سۋۆەنيرلىك بانكنوت – بۇل داۋىرلىك وقيعا. ول ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلدىعىنىڭ, سونداي-اق, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءبىزدىڭ ەگەمەن رەسپۋبليكامىزدىڭ دامۋىنا قوسقان وراسان زور ۇلەسىنىڭ سيمۆولدىق كورىنىسى. ۇلتتىق ۆاليۋتا – ول كەز كەلگەن ەل ءۇشىن مەملەكەتتىلىكتىڭ وتە ماڭىزدى ەلەمەنتى. پرەزيدەنت ونىڭ العاشقى پايدا بولۋىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان ادام. مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن تەڭگە اينالىمعا ەنگىزىلدى – ول تەك ءبىزدىڭ بۋىن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە بۇكىل بولاشاق قازاقستاندىقتار ءۇشىن دە باعا جەتپەس ۇلەس. ءبىز 1993 جىلى ەسكى ءرۋبلدى جاڭا تەڭگەگە, ءوز تەڭگەمىزگە قالاي ايىرباستاعانىمىزدى ۇمىتقان جوقپىز. ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىز بىرتىندەپ نىعايا وتىرىپ, ءوز ورنىنا يە بولدى, ەكونوميكانىڭ دامۋىندا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. تەڭگەنىڭ ديزاينى ءبىز ءۇشىن وتە قىمبات, ويتكەنى وندا ەلدىڭ تاريحى مەن وزىنە ءتان مادەنيەتى, سونداي-اق, ءبىزدىڭ جارقىن جانە وركەندەگەن بولاشاققا دەگەن جىگەرلى ۇمتىلىسىمىز كورىنىس تاپقان. سوندىقتان دا ۇلتتىق ۆاليۋتا كۇنىندە, تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا بىزگە تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ بەينەلەنگەن جاڭا بانكنوتتى تانىستىرۋى ەستە قالارلىق ەلەۋلى وقيعا. بۇل كۋپيۋرا كوپ ۇزاماي اينالىسقا تۇسەدى, ەگەر ول مەنىڭ قولىما تيەر بولسا, مەن مىندەتتى تۇردە ونى ءوز نەمەرەلەرىمە كورسەتەمىن جانە ونىڭ ءمانى مەن ماڭىزىن ءتۇسىندىرىپ بەرەتىن بولامىن. شەرزود پۋلاتوۆ, استانا قالالىق وزبەك ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى: – ەندى ءبىر ايعا جۋىق ۋاقىتتان كەيىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىن كەڭ كولەمدە اتاپ وتكەلى وتىر. وسىناۋ ۇلىق مەرەكە قارساڭىندا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تابىستارىن, جاڭاشىل باستامالارىن جارقىراتا كورسەتە ءبىلۋىمىز كەرەك. وسى ورايدا ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگى, ورەلى قىزمەتىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن ايتقانىمىز ابزال. سونداي-اق, ەلىمىزدى جارقىن بولاشاققا باستاپ كەلە جاتقان پرەزيدەنتىمىزگە دەگەن حالقىمىزدىڭ قۇرمەتىنە ىزگى نيەتپەن قاراعانىمىز ءجون. وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, 10 000 تەڭگەلىك بانكنوتقا ەلباسىنىڭ سۋرەتى باسىلىپ شىقتى. بۇعان دەيىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ سەسسيالارى مەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى وتىرىستارىندا بىرنەشە رەت پرەزيدەنتتىڭ سۋرەتىن بانكنوتتارعا باسۋ تۇرعىسىندا ۇسىنىستار ايتىلعان ەدى. مىنە, سول ىزگى نيەتىمىز جۇزەگە اسقانداي بولىپ وتىر. بۇل – حالىقتىڭ ەلباسىنا كورسەتكەن قۇرمەتى. ەل تۇتقالارىنىڭ سۋرەتى بەدەرلەنگەن بانكنوتتار باسقا مەملەكەتتەردە دە بار. مۇنداي ءۇردىس الەمدىك تاجىريبەدە كوپ كەزدەسەدى. سوندىقتان, ءوز باسىم ەلباسىنىڭ سۋرەتى ءبىزدىڭ بانكنوتتاردا بولعانىن دۇرىس سانايمىن. سەبەبى, پرەزيدەنتتىڭ ساليقالى ساياساتى ارقاسىندا ەلىمىز تۇراقتىلىق پەن ورنىقتى دامۋعا قول جەتكىزىپ كەلەدى.